Menu

Drie soorten dilemma’s en hoe je ze herkent

Experimentele neurose
Als professional krijg je te maken met mensen die het niet met zichzelf eens zijn. Aan de ene kant willen ze A, aan de andere kant willen ze B. En het kan allebei. Of het nu gaat om coaching, training, teambuilding, of leiderschap, dit soort dilemma's is een van de meest voorkomende hindernissen. En ook buiten je werk, in je privéleven, loop je tegen dit soort dilemma's aan. Dilemma's ('innerlijke conflicten') brengen vaak hoge kosten met zich mee. Er zijn persoonlijke kosten: emoties van frustratie, woede, angst, ongerustheid en een moeilijk zelfbeeld. Je zult niet snel iemand tegenkomen die trots is op zijn of haar persoonlijke dilemma's. Je trapt als het ware gelijktijdig op de rem en het gaspedaal. De motor loeit, het kost een hoop energie, maar de auto gaat niet vooruit. En er zijn vaak ook relationele kosten. Jouw omgeving of de maatschappij kunnen behoorlijk veel last hebben van het onredelijke gedrag dat uit jouw dilemma's voortvloeit. Dus alles wat we kunnen aandragen om innerlijke conflicten te helpen verminderen, is de moeite waard.


In de psychologie worden dit 'innerlijke conflicten' genoemd. In het dagelijks leven heb je het over 'inconsistentie', 'ambivalentie', 'wisselvalligheid', e. d. Het emotionele effect varieert van lichte irritatie tot een complete innerlijke veldslag. Een mooie bijdrage van NLP is, dat het ons leert om innerlijke conflicten van buitenaf te herkennen, door te letten op de non-verbale reacties. Bij een innerlijk conflict is de non-verbale uitdrukking meestal niet in overeenstemming met de tekst. Een klassiek voorbeeld is iemand die verbaal ja zegt, maar tegelijkertijd letterlijk nee schudt. Of iemand die op sombere toon uitlegt hoe enthousiast hij is. En NLP biedt ons ook technieken om met zo'n innerlijk conflict om te gaan. 'Onderhandelen tussen gedeelten' is zelfs een van de meest gebruikte NLP-technieken.


Met het online instrument MindSonar meten we hoe iemand denkt (metaprogramma's) en wat hij wat belangrijk vindt (criteria en Graves drives). We werken daarbij o.a. met het onderscheid tussen 'naartoe' (denken in termen van wat je wilt bereiken) versus 'weg van' (denken in termen van wat je wilt vermijden). Dit onderscheid heeft een lange geschiedenis. In het begin van de 20e eeuw gebruikte de experimentele psychologie dit onderscheid al, toen men onderzoek deed naar 'experimentele neurose'. De beroemde Ivan Petrovich Pavlov, ontdekker van de klassieke conditionering, was een van de wetenschappers die bij dit onderzoek betrokken was.


I.P. Pavlov

Een kunstmatig 'naartoe/weg van' conflict 
Pavlov riep 'naartoe'/'weg van' conflicten op bij honden. Hij trainde ze om ergens tegelijkertijd naar toe en vandaan te willen. Hoe deed hij dat? Eerst conditioneerde hij ze met één stimulus (bijvoorbeeld een bel) om naar een voerbak te gaan, waar ze dan beloond werden met eten. Vervolgens conditioneerde hij ze met een andere stimulus (bijvoorbeeld een toeter) om weg te gaan bij die voerbak, want als ze daar bleven, kregen ze een elektrische schok. Vervolgens liet hij beide prikkels (bel en toeter) tegelijk klinken: de honden werden dan in een bereiken/vermijden, 'naartoe'/'weg van' conflict gebracht. Ze wilden naar de voerbak toe om te eten en tegelijkertijd wilden ze er bij vandaan om de schok te vermijden.


To be or not to be 
Als ze aan deze conditionering werden onderworpen, begonnen de honden vreemd gedrag te vertonen. Ze bleven helemaal stil liggen, of ze begonnen onlogische dingen te doen, zoals rondjes rennen. Dit werd 'experimentele neurose' werd genoemd. Veel later, in de jaren 80 van de 20ste eeuw, deed de Amerikaanse psycholoog Martin Seligman soortgelijke experimenten, die leidden tot de theorie van de 'aangeleerde hulpeloosheid', ook een soort experimentele neurose. Als je honden leerde dat ze niet konden ontsnappen aan elektrische schokken, probeerden drie van de vier honden dat later niet meer, ook niet als het wel kon.


Zo'n experimentele neurose doet inderdaad denken aan wat mensen doen als ze onders stress staan zonder uitweg: ze reageren 'vreemd'. Als buitenstaander begrijpen we hun gedrag niet. Iemand wordt bijvoorbeeld woedend over een opmerking die wij als triviaal zien. Of iemand onderneemt geen enkele actie, terwijl hij lijdt vreselijk onder iets waar hij gemakkelijk iets tegen zou kunnen doen.


Zoals gezegd, mensen bevinden zich vaak in vergelijkbare situaties als die honden. Aan de ene kant lijkt het mij bijvoorbeeld heerlijk om mijn autoritaire baas eens stevig de waarheid zeggen (naartoe, bereiken), aan de andere kant wil ik beslist niet van dat leuke project afgehaald worden (weg van, vermijden). En ook in zijn algemeenheid, op een hoger abstractieniveau, kom je allerlei dilemma's tegen. Vrijheid versus verbinding. Passie versus veiligheid. Genot versus gezondheid. Wat je hoort te doen versus wat je in feite doet.


Ook in de literatuur komen we vaak innerlijke conflicten tegen. Een klassiek voorbeeld is Shakespeare, bij wie Hamlet worstelt met zijn zelfmoordgedachten:


"To be, or not to be - that is the question:

Whether 'tis nobler in the mind to suffer

The slings and arrows of outrageous fortune

Or to take arms against a sea of troubles

And by opposing end them. To die, to sleep…"



Drie soorten conflict
De psychologie maakt een logisch onderscheid tussen drie soorten conflicten of dilemma's:
1. Bereiken/bereiken
2. Vermijden/vermijden
3. Bereiken/vermijden.


Bovendien, en dat is voor ons als coaches en begeleiders interessant, gaan verschillende typen conflict gepaard met verschillende emoties. Aan de ene kant kunnen we dus alert zijn op die emoties als we hoge 'naartoe' of 'weg van' scores tegenkomen in een MindSonar profiel. Aan de andere kant kunnen we, als we dit soort emoties tegenkomen, in het MindSonar profiel kijken op mogelijke oorzaken.


1. Naar toe/Naar toe conflicten
Ik wil twee dingen bereiken, maar ze kunnen niet allebei. 


Psychologisch onderzoek laat zien dat naartoe/naartoe conflicten sneller worden opgelost en als gemakkelijker worden ervaren dan weg van/weg van conflicten. Dat is intuïtief te begrijpen, want bij een naartoe/naartoe conflict kom je, zelfs als je gedwongen wordt om te kiezen, uiteindelijk toch bij een van twee goede dingen uit.


Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat naartoe/naartoe conflicten, als ze ernstig genoeg zijn, vaak gepaard gaan met verdriet en woede. Lichtere varianten hiervan zijn spijt en irritatie. Als je in een MindSonar profiel naartoe/naartoe  conflicten tegenkomt, wees dan bedacht op deze emoties. Het kan natuurlijk ook andersom: als je deze emoties in de coaching tegenkomt, kijk dan eens of je naartoe/naartoe conflicten in het MindSonar profiel ziet.

Waar zie je deze conflicten in het MindSonar profiel?
1. Om te beginnen zie je een hoge score op 'naartoe'. ('Naartoe' versus 'weg van' is een van de denkstijlelementen die MindSonar meet).
2. Ten tweede zie je in de hiërarchie van criteria dingen staan die niet gelijktijdig lijken te kunnen. Je moet natuurlijk nog wel bij de invuller verifiëren of hij of zij dat ook zo ervaart, dat het niet beide kan.
 
Voorbeeld
Uitdaging: Boos op collega's
Naartoe score: 7,8
Criterium 1: Dingen doen zoals ik wil.
Criterium 2: Waardering ontvangen.
Hier zie je een specifiek voorbeeld van het klassieke conflict tussen vrijheid en verbinding.

2. Weg van/Weg van conflicten 

Ik wil geen van twee dingen, maar ik kan ze niet allebei vermijden. 

Zoals we hierboven al zagen: psychologisch onderzoek laat zien dat weg van/weg van conflicten langzamer worden opgelost en als moeilijker worden ervaren dan naartoe/naartoe conflicten. Ook dit is intuïtief te begrijpen: als je een keuze moet maken kom je nog altijd terecht in een van twee dingen die je eigenlijk wilt vermijden. En als je geen keuze maakt, houd je twee problemen of loop je twee risico's.


Wetenschappers laten zien dat  dit soort conflicten, als ze ernstig genoeg zijn, vaak angst en ongerustheid oproepen. Of bij de 'lichtere' weg van/weg van conflicten misschien spanning en huiverigheid.


Als je in het MindSonar profiel vermijden/vermijden conflicten tegenkomt, wees dan bedacht op emoties van angst en ongerustheid. Of als je deze emoties tegenkomt, kijk dan eens of je weg van/weg van conflicten in het profiel vindt.


Waar zie je deze conflicten in het MindSonar profiel?
1. Om te beginnen zie je een hoge score op 'weg van'.
2. Ten tweede zie je in de hiërarchie van criteria bij de tegenpolen dingen staan die niet gelijktijdig lijken te kunnen worden vermeden. MindSonar vraagt namelijk niet alleen naar wat iemand wil bereiken, maar ook naar wat daarvan de tegenpolen zijn. Bijvoorbeeld: iemand heeft 'Vrijheid' als criterium nummer 1 staan en 'Afhankelijk zijn' als tegenpool 1. We mogen dus aannemen dat de tegenpolen een goed overzicht geven van de dingen die iemand wil vermijden. In deze lijst van tegenpolen zie je dingen staan die niet gelijktijdig vermeden kunnen worden (dit moet je nog wel bij de invuller verifiëren).


Voorbeeld
Uitdaging: Uitspattingen met alcohol.
Weg van score: 8,1

Tegenpool 1: Saai, kleurloos leven.
Tegenpool 2: Ziek zijn.
Hier zien we een specifieke versie van het klassieke dilemma genot versus gezondheid. Ik wil absoluut niet beweren dat een leven zonder alcohol saai en kleurloos moet zijn, maar mensen die 'van een borrel houden' zien dat vaak wel zo.

3. Naartoe/Weg van conflicten

Ik wil één ding bereiken en ik wil iets anders vermijden, maar ik kan het een niet wel hebben en tegelijkertijd het ander niet.

De derde logische mogelijkheid is een combinatie van de eerste twee. Iemand wil iets bereiken en iets anders vermijden, maar ook hier geldt weer dat het niet beide gelijktijdig kan.


In deze situatie verwachten we dan ook een mix van de bovengenoemde emoties: verdriet, woede, angst en ongerustheid. Of in de lichtere versies spijt, irritatie spanning en huiver.


Waar zie je deze conflicten in het MindSonar profiel?
1. Om te beginnen zie je gebalanceerde scores op 'naartoe' en 'weg van'. Deze scores zijn ongeveer even hoog.
2. Ten tweede zie je in de hiërarchie van criteria een criterium en een tegenpool waarvan je denkt: je kunt niet het een bereiken en tegelijkertijd het ander vermijden.

Voorbeeld
Uitdaging: Terugdeinzen voor grote veranderingen
Criterium 1: Artistieke aspiraties waarmaken
Tegenpool 2: Financiële problemen
Dit is een specifieke invulling van het klassieke dilemma tussen passie en veiligheid. Er zijn natuurlijk wel uitzonderingen, in de vorm van schatrijke kunstenaars. Hier zou je met de invuller kunnen bespreken hoe hoog hij de kans acht op het volgen van zijn artistieke passie aan de ene kant en het vermijden van armoede aan de andere kant.


Oplossingen

Als je in het profiel en in de emoties die de invuller beschrijft, bijvoorbeeld tijdens een coachingsgesprek, een conflict hebt gevonden, hoe ga je dan verder?


Inzicht
Alleen al het inzicht dat je conflicterend criteria hebt, kan helend werken. Iemand kan het dilemma anders gaan beleven. Mensen zwalken vaak heen en weer tussen beide polen van een conflict. Ze vinden zichzelf slap, inconsequent, wisselvallig, onbetrouwbaar. Inzicht in het conflict kan hun zelfbeeld verbeteren: ik ben niet slap, ik heb tegenstrijdige criteria.


Twee andere oplossingsrichtingen zijn: de hiërarchie van criteria verduidelijken en onderhandelen tussen gedeelten.


Hiërarchie van criteria verduidelijken

MindSonar vraagt de invuller al automatisch om zijn criteria te rangschikken in volgorde van belangrijkheid. Het systeem test zelfs de volgorde van de twee hoogste criteria in de hiërarchie, door te vragen of de invuller het zou accepteren als hij of zij meer van criterium één zou krijgen, wanneer dat zou betekenen dat hij ook iets meer van tegenpool 2 zou krijgen. Als criterium 1 echt belangrijker is dan criterium 2, dan zal de invuller dit aanbod graag accepteren. Zo niet, dan vraagt MindSonar hem of haar om nog eens goed naar zijn of haar criteria te kijken. Het systeem geeft zelfs een aantal suggesties over hoe iemand de hiërarchie zou kunnen verhelderen. Is criterium 2 misschien een onderdeel van criterium 1? Of een voorwaarde voor criterium 1?


Er is dus al een getoetste hiërarchie van criteria voorhanden. Als er echter ook sterke gevoelens van verdriet, woede, angst of ongerustheid zijn, dan duidt dat erop dat de hiërarchie nog niet volkomen eenduidig is. Hoe kunnen we de hiërarchie nog verder verhelderen en verstevigen? Eén manier is met behulp van de levensgeschiedenis. We laten de invuller dan teruggaan naar een aantal momenten in zijn leven, liefst verspreid over verschillende levensfasen, waarop dat criterium sterk speelde. Die levenservaringen zetten we op een rijtje, zodat de invuller ze visueel kan overzien. Hij of zij kan dan in deze beelden en in de bijbehorende gevoelens, zoeken naar de grootste gemene deler er. Vaak zal dit de waarde en de formulering van het betreffende criterium verhelderen.


Onderhandelen tussen gedeelten
Ieder criterium is een uitdrukking van een kant of een gedeelte van iemand. Voor dat gedeelte is het een heel belangrijke waarde. Bij twee conflicterende criteria zijn er dus ook twee conflicterende gedeelten die het niet met elkaar eens zijn. Dan komt de NLP-techniek 'onderhandelen tussen gedeelten' goed van pas. In het kort gezegd, komt deze techniek op het volgende neer. Eerst worden beide gedeelten concreet gevisualiseerd. Daarna worden met beiden de achtergronden van hun criterium besproken, waarbij de NLP-practitioner er naar streeft om het contact tussen de twee gedeelten te verbeteren. Vervolgens wordt er gezocht naar een overkoepelende waarde waar beiden achter kunnen staan. Tenslotte wordt er besproken hoe de gedeelten deze overkoepelende waarde in de toekomst gaan vertalen in concreet gedrag.



About the Author Jaap Hollander

Psycholoog, NLP-trainer, Trainer provocatief coachen, schrijver (11 boeken), directeur IEP --- Geeft NLP- en provocatieve workshops en -opleidingen. --- Stond vijf jaar achtereen in de top-500 professionals van ‘Quote’. --- Ontwikkelde MindSonar.

Leave a Comment: