Menu

De zes denkende hoofddeksels van De Bono. Hoe activeer je ze met MindSonar?

Door Dirk Smit

Inleiding

Edward De Bono is één van de goeroes op het gebied van creativiteit, nieuwe ideeën ontwikkeling en denktechnieken. De Bono introduceerde het zogenaamde lateraal denken. Deze term is trendgevoelig en daardoor ook wel eens populair vertaald als “out of the box denken” of “brainstormen”. Het is eigenlijk niets minder dan op een niet-traditionele manier denken en het op een andere manier ordenen van de bestaande ideeën en informatie waardoor nieuwe innovatieve ideeën/inzichten of informatie de kans krijgen te ontstaan. De Bono noemt het zelf: “denken met een omweg door problemen op te lossen met onorthodoxe of schijnbaar onlogische methoden”.


Eén van de bekendste methodes van De Bono is het werken met zogenaamde ‘denkhoeden’. Met die zes denkhoeden worden zes verschillende manieren van denken bedoeld. De essentie van lateraal denken is het ontwikkelen van nieuwe ideeën. Een voorbeeld van lateraal denken en het loslaten van orthodoxe denkwijze: "Bedenk eens hoe de wereld er uit ziet als koeien konden autorijden". De meeste mensen denken gelijk "Koeien kunnen niet autorijden", met als gevolg dat ze ook niet fantaseren wat de gevolgen zouden zijn als koeien dit wel konden. Iemand die dat wel doet kan tot inzichten komen die niets met autorijdende koeien te maken hebben, maar wel heel nuttig kunnen zijn op een ander gebied.


De gedachte achter de zes denkende hoofddeksels is dat je denkvermogen het hoogste goed is waarover je beschikt. Meestal hebben we ons zelf een denkpatroon aangeleerd waardoor slechts een gedeelte van dat denkvermogen eenzijdig wordt benut. In NLP-termen kun hierbij denken aan kernpatronen of mogelijk belemmerende overtuigingen. Ieder mens beschikt volgens De Bono over tenminste 6 verschillende denkwijzen:

  1. Objectief
  2. Subjectief
  3. Positief
  4. Negatief
  5. Creatief
  6. Analytisch


De Bono heeft deze denkwijzen visueel en tastbaar gemaakt in de vorm van de zes denkende hoofddeksels. Met behulp van deze ‘denkhoeden’ word je gestimuleerd om vanuit meerdere invalshoeken naar een vraagstuk te kijken en krijg je een breder perspectief.


Uitgangspunt is dat elke denkstijl van waarde is voor het gehele proces om een vraagstuk op te lossen. Bij gebruik van deze methode krijgen alle zes de denkstijlen daarom aandacht.


Het doel van dit onderzoek

Het doel van dit onderzoek is om de geactiveerde metaprogramma’s (MindSonar) van de zes denkende hoofddeksels in kaart te brengen en zo het verband tussen beide methodes zichtbaar te maken.


De zes denkende hoofddeksels samengevat

De gebruikte kleuren zijn metaforisch en houden verband met de functie van de denkhoed. Krijgen alle denkhoeden voldoende aandacht dan ontstaat een volledig fullcolour beeld.

Wit is geen kleur; het is blanco en neutraal en daarmee de metafoor voor objectief denken.

Rood is de kleur van de warmte, vuur en liefde en metafoor voor het subjectieve denken.

Zwart is de kleur van de nacht, een sombere kleur en metafoor voor het negatieve denken.

Geel is de kleur van de zon, vrolijk en metafoor voor het positieve denken.

Groen is de kleur van het land waarin nieuwe gewassen groeien en metafoor voor het creatieve denken.

Blauw is de kleur van de hemel, heeft zicht over het geheel en metafoor voor het analytische denken.



De witte hoed - Informatie

Het witte denken is het denken en spreken in termen van feiten en cijfers; louter beschrijvend, zoveel mogelijk interpretaties en eigen meningen vermijdend.



De rode hoed - Intuïtief

Het rode denken verloopt in termen van gevoelens. Het gaat om het gevoelsmatige denken, het uiten van emoties, het esthetisch gevoel, de smaak.



De zwarte hoed - Voorzichtig

Het zwarte denken dat betrekking heeft op alle negatieve aspecten van een zaak. Het is het denken als "de advocaat van de duivel": het actief speuren naar nadelen, negatieve effecten en mogelijke fouten.



De gele hoed - Constructief

Het gele denken dat staat voor positief en constructief denken, het zoeken naar positieve kansen (opportunities), het onderzoeken van de dingen op hun waarde en voordelen.



De groene hoed - Creatief

Het groene denken dat staat voor het bewust zoeken naar nieuwe ideeën, provocatie van de geëffende denkpaden om een creatieve doorbraak te stimuleren.



De blauwe hoed - Regisseren

Het blauwe denken staat voor afstandelijkheid en controle, de organisatie van het denkproces. Wie blauw denkt heeft aandacht voor het verloop van het denkproces zelf en sturing daarvan: het geven van samenvattingen, het trekken van conclusies.


MindSonar is een methode waarmee denkstijlen gemeten worden. Bij uitstek dus een manier om per denkhoed/denkstijl een soort psychologische röntgenfoto te maken. Met behulp van de geconstateerde metaprogramma’s die nadrukkelijk aanwezig zijn bij de betreffende denkhoed wordt een metaprofiel gemaakt. Denkhoeden en metaprofielen zijn beide denkpatronen die herkenbaar zijn in hoe iemand waarneemt, denkt en voelt en die tot uitdrukking komen in verbaal en non-verbaal gedrag.


Hoe ben ik te werk gegaan?

Voor het bestuderen van de verschillende denkstijlen heb ik gebruik gemaakt van het boek “Zes denkende hoofddeksels” van Edward de Bono (ISBN 90-254-0177-5).


Per hoofddeksel of denkhoed heb ik de belangrijkste kenmerken en het bijbehorende metaprogramma in kaart gebracht. Daarmee worden uiteraard de overige metaprogramma’s niet uitgesloten. Deze zijn ook aanwezig maar maken niet direct het significante verschil tussen de verschillende denkhoeden. Bij het maken van de metaprofielen ging het mij met name om de nadrukkelijke scores en niet om de hoogte van de score. De metaprogramma’s heb ik per denkstijl in een metaprofiel geplaatst. Om een volledig (full colour) beeld te geven van alle denkstijlen, heb ik een teamprofiel gemaakt.


Conclusie

Het full colour beeld (teamprofiel) overziend valt op dat het metaprogramma ‘mensen’ niet scoort. Schijnbaar is het van het metaprogramma ‘mensen’ voor alle denkhoeden niet van levensbelang om de denkstijl intact te houden. Zou elke denkstijl het metaprogramma ‘mensen’ toevoegen, dan is het heel goed mogelijk dat daardoor een dusdanige verschuiving van metaprogramma’s plaats vindt waardoor de focus op de kenmerken verdwijnt, wat ten koste kan gaan van het leer- en creatieve proces. De kracht van de denkhoeden zit tenslotte in het lateraal denken, dat gericht is op het bundelen/versterken van de energie/krachten van de metaprogramma’s die nadrukkelijk aanwezig zijn.


Zie hiervoor de metaprofielen per denkhoed.


Je kunt echter ook zeggen dat het ontbreken van het metaprogramma ‘mensen’ logisch is. Het totaal (een veelheid van de delen, c.q. gedeelten) is namelijk ‘de mens’. In NLP-termen: je kunt onderhandelen of communiceren met gedeelten/denkhoeden, waardoor nieuwe inzichten kunnen worden geïntegreerd. Door de samenwerking van de gedeelten wordt een hogere positieve intentie benoemd. Ieder mens heeft alle denkstijlen (denkhoeden) als gedeelte in zich. De methode van de zes denkende hoofddeksels fungeert op dezelfde manier om inzichten de kans te geven zich te ontwikkelen.


Wat kun je hier nu mee in het kader van MindSonar?

Tijdens een creatieve sessie of vergadering kun je gebruik maken van de methode van de zes denkende hoofddeksels. Dit kun je doen door je volledig te verdiepen in de denkstijl van elke denkhoed als geheel en daarin te associëren.

Aanvullende daarop kun je met behulp van MindSonar iemand direct helpen een denkhoed ‘op te zetten’ door gerichte activeringsvragen te stellen welke horen bij de metaprogramma’s die van toepassing zijn op de betreffende denkhoed. Door gebruik te maken van metaprogramma’s en activeringsvragen kun je de verschillende denkstijlen versterken en ankeren.


Een overzicht van activeringsvragen per denkhoed heb ik toegevoegd.

 

Het toepassen van denkhoeden in coachingstrajecten, vergaderingen en teambuilding levert nieuwe inzichten. Wanneer je geen kennis hebt van de methode met de zes denkende hoofddeksels kun je hetzelfde resultaat bereiken door het activeren van de betreffende metaprogramma’s per denkhoed.

Meestal is iemand vooral gericht op één (of twee) denkstijl(en). Met behulp van het activeren van de metaprogramma’s die aanwezig zijn bij de betreffende denkhoed, komen alle denkstijlen binnen iemands bereik en kun je dus makkelijker switchen tussen denkstijlen. Hierdoor kun je makkelijker vanuit meerdere invalshoeken een vraagstuk bekijken en is een breder perspectief binnen bereik.



  

De Witte Hoed

Maagdelijk wit denken

Metaprogramma’s

 

Feiten, cijfers en informatie

Informatie

 

Analyseer

Reactief

 

Zoek beschikbare relevante informatie

Informatie, Structuur

 

Kijk naar de feiten

Specifiek

 

Louter beschrijvend, zoveel mogelijk interpretaties en eigen meningen vermijdend

Externe referentie, Controle

buiten zelf,

Heden, Samen

 

Onbevooroordeeld luisteren

Auditief

 

De feiten

Informatie

 

Activeringsvragen metaprogramma t.b.v. De Witte Hoed 

 

 

Reactief

Wat zijn je overwegingen bij dit onderwerp?

Hoe schat je de situatie in?

Hoe denk je er over?

Externe referentie

Wat vinden anderen hiervan?

Hoe zou jou dit kunnen beïnvloeden?

Wie zijn hierin belangrijke spelers?

Controle buiten zelf

Welke externe factoren spelen hier? Hoe overkomt je dit?

Specifiek

Kun je dit specificeren?

Kun je mij in detail aangeven wat jij ervan vindt?

Kun je mij een voorbeeld geven?

Informatie

Wat voor informatie haal je hieruit?

Uit welke informatie leidt je dat af?

Welke kennis is hier belangrijk?

Structuur

Wat zijn de elementen en hoe hangen die samen?

Samen

Hoe kunnen wij als team samenwerken?

Heden

Hoe speelt dit nu?

Auditief

Wat hoor je dan in gedachten?

Wat voor geluiden klinken daarbij?

 

 

 

De Rode Hoed

Een 'rood' waas voor de ogen

Metaprogramma’s

 

Emoties en gevoelsoordelen, evenals vermoedens en ingevingen (intuïtie)

Kinesthetisch

 

(Onderbuik)-gevoel

Kinesthetisch

 

Intuïtie

Kinesthetisch

 

Reageer snel, denk niet te lang na

Proactief, Heden

 

Gevoelsmatig denken, het uiten van emoties, esthetisch gevoel, de smaak

Kinesthetisch

 

Persoonlijke meningen

Interne referentie

 

Persoonlijke beleving

Interne referentie

 

Subjectief

Controle binnen zelf

 

Hoe zit u hier?

Alleen

 

 

Activeringsvragen metaprogramma t.b.v. De Rode Hoed

 

 

Proactief

Welke actie onderneem je?

Wat doe je nu?

Welke stap zet je?

Interne referentie

Wat vind jij zelf?

Wat is jouw mening hierover?

Wat is jouw standaard?

Controle binnen zelf

Wat is jouw aandeel hierin? Hoe werk je hieraan mee?

Alleen

Hoe kun je ongestoord en alleen werken?

Heden

Hoe speelt dit nu?

Kinesthetisch

Wat voel je?

Wat voor gevoelens ervaar je daarbij?


 

De Zwarte Hoed

De advocaat van de duivel

Metaprogramma’s

 

Negatieve beoordeling; waarom iets niet zal functioneren

Voldoet niet

 

Voorzichtig!

Reactief, Handhaving

 

Haal de denkfouten eruit

Voldoet niet, Verleden

 

Wat zijn de risico's, de valkuilen?

Voldoet niet

 

Moeilijkheden en problemen

Weg van

 

Negatieve aspecten van een zaak, actief speuren naar nadelen, negatieve effecten en mogelijke fouten

Structuur, Specifiek, Informatie

 

Negatieve kanten

Reactief

 

Wat zijn de zwakke kanten van de gekozen ideeën?

Controle buiten zelf, Interne referentie

 

 

Activeringsvragen metaprogramma t.b.v. De Zwarte Hoed

 

 

Reactief

Wat zijn je overwegingen bij dit onderwerp?

Hoe schat je de situatie in?

Hoe denk je er over?

Weg van

Wat wil je vermijden?

Wat wil je voorkomen?

Wat is het probleem?

Interne Referentie

Wat vind jij zelf?

Wat is jouw mening hierover?

Wat is jouw standaard?

Voldoet niet

Wat klopt er niet?

Wat is hier (gaat hier) fout?

Hoe wordt hier niet voldaan aan de criteria?

Controle buiten zelf

Welke externe factoren spelen hier? Hoe overkomt je dit?

Specifiek

Kun je dit specificeren?

Kun je mij in detail aangeven wat jij ervan vindt?

Kun je mij een voorbeeld geven?

Handhaving

Wat wil je hier handhaven of stabiliseren? Wat moet hetzelfde blijven?

Informatie

Wat voor informatie haal je hieruit?

Uit welke informatie leidt je dat af? Welke kennis is hier belangrijk

Structuur

Wat zijn de elementen en hoe hangen die samen?

Verleden

Hoe speelde dit vroeger?